Приватноста е човеково право – Заштита на личните податоци во Западен Балкан

Целта на заштитата на личните податоци е да се обезбеди заштита на приватноста и другите човекови права и основни слободи при собирање, обработка и користење на лични податоци. Ова човеково право е регулирано со правната рамка во земјите од Западен Балкан, но неодамна доби нова перспектива кога законите почнаа да се прилагодуваат на Општата регулатива за заштита на податоците на Европската унија (GDPR). Овој процес на адаптација сè уште не е финализиран, и додека некои земји се во процес на прилагодување на нивните закони кон GDPR, други се веќе во процес на имплементација. Нормално, имплементацијата носи и предизвици, главно поради многуте превиди во однос на капацитетите на институциите, локалниот контекст итн.

Извор: pch.vector на Freepik

 

Правната рамка поврзана со приватноста во регионот на Западен Балкан

Заштитата на личните податоци во Србија е регулирана со Уставот на Република Србија, како и со главниот закон на оваа тема – Законот за заштита на личните податоци (ЗЗЛП), чија примена започна во август 2019 година. Овој закон, по моделот на GDPR и Директивата за спроведување на законот, ги регулира општите правила за обработка и заштита на личните податоци. Тоа се однесува и на обработката на личните податоци во одредени сектори (на пример, во безбедносниот сектор, за време на спроведување на кривични истраги, во областите на образованието, социјалната заштита, телекомуникациите, работните односи, односите со потрошувачите итн.).

Сепак, стандардите утврдени од ЗЗЛП во Србија треба да бидат специфицирани со секторски регулативи, бидејќи законот, како општа регулатива, не може да ги пропише видовите на податоци и роковите за задржување податоци што се обработуваат, на пример, во работните односи, ниту да пропишува кои податоци се собираат и на кој начин тие подоцна се користат при безбедносни проверки во рамките на Министерството за одбрана.

Реформата на правната рамка која ја регулира суштината на обработката на личните податоци во Србија е темелна работа која за жал не се спроведува во согласност со утврдените рокови и обврски. На пример, обврската утврдена со ЗЗЛП „за усогласување на другите закони кои се однесуваат на обработката на личните податоци со одредбите од ЗЗЛП“, сè уште не е исполнета.

Прекршувањето на овој рок не е нешто ново, имајќи предвид дека сè уште не е направена анализа на секторските прописи и изготвување план за нивно усогласување со новиот ЗЗЛП, иако тие се предвидени со Акцискиот план за поглавје 23. Во отсуство на анализата ова поглавје одредува кои прописи треба да се донесат и кои треба да се менуваат (и како). Институциите одговорни за изготвување на овие прописи немаат јасни насоки како да започнат со усогласување на секторските прописи со ЗЗЛП во областа на нивната надлежност. Се додека оваа анализа не ја направат Министерството за правда и Комесарот за информации од јавно значење и заштита на лични податоци, на кои им е доверена оваа задача, институциите може да се потпрат на некои алтернативни извори, како што е Анализата на прописите што го регулираат безбедносниот сектор од аспект на заштитата на личните податоци, изготвен од експерти поддржани од ОБСЕ, и две последователни анализи на избрани секторски регулативи во областа на заштитата на личните податоци и нивната имплементација (2021 и 2022 година) изготвени од „Партнери Србија“ и група граѓански организации.

Регулаторните реформи заостануваат и во регионот. На пример, во Црна Гора, намерата да се донесе закон кој ја пресликува GDPR беше објавена во 2019 година, но ова сè уште не е направено. Секторските закони ќе треба последователно да се усогласат. Понатаму, заштитата на личните податоци во Косово е загарантирана со Уставот и Законот за заштита на личните податоци, кој е изменет и усогласен со GDPR. Откако овој закон стапи на сила, неговите одредби остануваат да се тестираат во пракса, првенствено во однос на прекршувањето на личните податоци.

Во Северна Македонија, новиот Закон за заштита на личните податоци, кој е адаптација на законодавството на европската GDPR, беше усвоен во февруари 2020 година и контролорите и обработувачите на податоци беа обврзани да се усогласат и да обезбедат усогласеност на нивните бизниси со Законот до 24 август 2021 година. Во февруари 2022 година, Агенцијата за заштита на лични податоци (АЗЛП) ја усвои Методологијата за усогласување на ресорното законодавство со Законот за заштита на личните податоци која содржи насоки со кои се регулира постапувањето на министерствата во процесите на усогласување на ресорното законодавство кое го опфаќа процесот на ревидирање на постоечките закони, како и процесот на вршење процена на влијанието на законите во однос на заштитата на личните податоци. Методологијата е подготвена во согласност со добрите практики и законодавството на Европската Унија и нејзините земји членки и содржи информации за процесите на претходна консултација со националниот орган за заштита на податоците при подготовката на предлог-законите или соодветните подзаконски акти поврзани со обработка на лични податоци. На крајот, Албанија ги усвои соодветните закони за заштита на личните податоци, меѓутоа, потребно е дополнително усогласување со GDPR.

Извор: jcomp на Freepik

 

Граѓанското општество во регионот обезбедува поддршка за регулаторните реформи поврзани со приватноста

Заштитата на личните податоци е исто така важен елемент на Дигиталната агенда за Западен Балкан. Овој амбициозен потфат, кој се потпира на Дигиталната агенда за Европа, има за цел да се осигури дека луѓето од регионот можат полесно да ги користат јавните услуги, потпирајќи се на придобивките од новите дигитални технологии. Во исто време, Дигиталната агенда има за цел да го подобри просторот за онлајн бизнис и достапноста на онлајн содржините. Меѓутоа, за да се постигнат овие цели, неопходно е да се вметнат принципите за заштита на личните податоци во системот на обезбедување е-услуги. Во спротивно, постои ризик од повторени нарушувања на големи бази на податоци управувани од институции или случаи на протекување податоци од јавните институции до медиумите. Една од многуте улоги на иницијативата „Зголемување на граѓанското учество во дигиталната агенда“ (ИЦЕДА), кофинансирана од Европската Унија е да ги поддржи институциите во целните земји од Западен Балкан во спроведувањето на целите на Дигиталната агенда, спроведување на обврските за обезбедување квалитетни јавни услуги, почитување на принципите на отчетност во работата на институциите и стандардите за заштита на приватноста на граѓаните.

Членовите на иницијативата ИЦЕДА придонесуваат и за реформата на рамката поврзана со приватноста. На пример, Фондацијата Метаморфозис (Северна Македонија) ја подигнува јавната свест за прашањата за заштита на личните податоци преку едукативна кампања спроведувана низ повеќе канали и поддржува различни субјекти од јавниот, граѓанскиот и деловниот сектор во процесот на усогласување со ЗЗЛП преку обезбедување обуки и менторска поддршка за различни целни групи. Метаморфозис создаде мрежа од повеќе од 200 претставници на граѓански организации, медиуми, институции, бизниси итн. која нуди платформа за намерна дискусија за приватноста и заеднички напори за застапување за подобра имплементација на соодветното законодавство. Тие, исто така, редовно ја проценуваат усогласеноста на обезбедувањето јавни е-услуги со Законот и обезбедуваат можности за учење за пошироката публика на темата.

Во Црна Гора „НВО 35мм“ исто така беше активна во производството на едукативни материјали и организирање јавни вебинари за приватност и заштита на личните податоци. „Отворени податоци Косово“ споделува позитивна соработка со Агенцијата за информации и приватност, која е одговорна за следење на легитимноста на обработката на податоците и пристапот до јавни документи. Тие исто така се подготвени да помогнат во спроведувањето на практиките за заштита на податоците кога станува збор за промовирање на практиките за отворени податоци меѓу јавните институции и останатите засегнати страни во однос на отворените податоци.

„Партнери за демократски промени Србија“, исто така, беа една од клучните движечки сили кога станува збор за поддршка на институциите во Србија во спроведувањето на правото на заштита на личните податоци. Во таа смисла, тие создадоа Водич со цел да ги поддржат институциите одговорни за изготвување прописи од областа на заштитата на личните податоци за квалитетно да ја извршуваат работата, а со тоа да ја подобрат заштитата на личните податоци на лицата чии податоци се обработени врз основа на секторски прописи, како и зголемување на правната предвидливост во Србија преку хоризонтално усогласување на прописите. Исто така, Водичот е наменет за граѓански организации кои се залагаат за промени на одредени секторски прописи и нивно усогласување со Законот за заштита на личните податоци.

 

Проектот „Зголемување на граѓанското учество во дигиталната агенда – ИЦЕДА“ го спроведуваат Фондацијата Метаморфозис (Северна Македонија), Академијата за е-Владеење (Естонија), Левизја Мјафт! (Албанија), Партнери за демократски промени (Србија), НВО 35мм (Црна Гора) и Отворени податоци Косово (Косово). Проектот се реализира со финансиска поддршка од Европската Унија.

 

Сподели:

29349
meta tim sliki-02.jpg

ICEDA

Останати блог текстови

Државни органи без интернет-страници, без социјални мрежи и со портпароли „на одмор“

23.09.2022

фото: Glenn Carstens-Peters на Unsplash Варира нивото на транспарентност и отчетност кое го достигнуваат државните институции во однос на комуникацијата со јавноста. Дел од македонските државни органи котираат високо на листата на отчетни институции, дури и се рангирани најдобро во регионот, а други се на самото дно на истата листа, речиси сосема недостапни за граѓаните. […]

Е-трговија на Западен Балкан: Колку се заштитени нашите податоци кога купуваме онлајн?

22.08.2022

Извор: Pexels Поимот Е-трговија подразбира процес на продажба на предмети или услуги преку Интернет. Водењето бизнис на Интернет стана прв избор на многумина, особено во последниве години како резултат на пандемијата со COVID-19. Пандемијата овозможи пораст на активностите на е-трговијата не само од перспектива на продавачи (сопственици на бизниси/даватели на услуги), туку се забележа и […]

"Дигитализацијата е возможна мисија само ако се гради на здрава ИТ основа" - Мета.мк Новинска агенција

27.07.2022

Фото: Glenn Carstens Peters, Unsplash Нови дигитални материјали за учење како дел од новата Концепција за основно образование, електронски алатки, интерактивни табли, електронско пријавување за упис во средно училиште, електронско аплицирање за стипендија, за студентско легло во студентски дом, водење евиденција во електронски дневник… Ова се само некои од можностите и услугите кои се дел […]

"Граѓаните талкаат од општините до Катастарот и обратно, бидејќи институциите немаат заеднички електронски систем" - Мета.мк Новинска агенција

25.07.2022

Фото: Порталб.мк Во претходната сторија објаснивме како за издавање на документ од катастар, треба да се извади уверение од општината, денеска ќе објасниме како за издавање на документ од општината, треба да се земе уверение од катастар. Значи административен апсурд, при што две институции бараат од граѓаните да ја докажат автентичноста на документите, нешто што […]

Дигитализација – приоритет во националните акциски планови за Партнерство за отворена власт на земјите од Западен Балкан

21.07.2022

Партнерство за отворена власт – Локални акции – Глобално влијание Како глобална иницијатива, Партнерството за отворена власт (ПОВ) е широко партнерство составено од ентитети на национално и локално ниво кои работат заедно за да креираат акциски планови со конкретни чекори – заложби – за широк опсег на прашања. Од 2011 година, идејата на ПОВ е […]

"Институциите ја користат платформата за интероперабилност „како ќе им текне“, граѓаните талкаат по шалтери [инфографик]" - Мета.мк Новинска агенција

29.06.2022

Институциите во РСМ многу малку комуницираат меѓу себе преку Платформата за интероперабилност, која е предвидена за размена на податоци преку електронски системи, со цел поефикасно и побрзо давање услуги. Податоците што ги обезбеди Порталб.мк покажуваат дека генерално сите институции на Платформата имаат намалување на бројот на извршени трансакции, наместо оваа бројка да биде поголема. Во […]