Verifikimi i fakteve është thelbësor, por i pamjaftueshëm më vete. Nevojitet një qasje shumështresore që e kombinon verifikimin e fakteve me edukimin mediatik, bashkëpunimin midis mediave, sektorit joqeveritar dhe institucioneve qeveritare. Kjo do të thotë, një qasje që e përfshin gjithë shoqërinë për t’u përballur me dezinformatat. Kjo ishte një nga idetë kryesore që u vu në dukje në pjesën e dytë të konferencës me titull “Së bashku për të vërtetën: Një qasje që e përfshin gjithë shoqërinë, për mbrojtjen e demokracisë”, e organizuar nga Fondacioni Metamorfozis me rastin e Ditës Ndërkombëtare të Verifikimit të Fakteve.

Në sesionin “Demokracia në rrezik: Verifikimi i fakteve dhe moderimi i përmbajtjeve në rrjetet sociale — përballimi i sfidave duke krijuar një mjedis të favorshëm” u diskutua për gjendjen e verifikimit të fakteve në vendet e Ballkanit Perëndimor. Jona Plumbi, nga organizata për verifikimin e fakteve “Faktoje”, vuri në dukje se Shqipëria është veçanërisht e ndjeshme ndaj dezinformatave.

“Nuk jemi të përgatitur për t’iu kundërvënë dezinformatave. Po përpiqemi të përgatitemi për zgjedhjet parlamentare në maj, por kjo nuk është e mjaftueshme. Nevojitet një qasje shumëplanëshe ndaj problemit.” tha Plumbi.

Kjo është arsyeja pse, siç e përmendi Plumbi, “Faktoje” ka filluar një bashkëpunim me Universitetin e Tiranës për të integruar edukimin mediatik në arsim, sepse niveli i njohurive mediatike është në një nivel shumë të ulët. Plumbi trajtoi edhe një problem tjetër, si të arrihen audiencat që nuk janë të interesuara për informacion të saktë, domethënë ata që konsumojnë përmbajtje të shkurtra si ato në TikTok. “Kur shkruanim analiza të gjata për ezinformatat rreth emigrantëve në Shqipëri, a ishte dikush i interesuar? Jo. Aktivitetin më të madh e patëm në videot 40-sekondëshe” – tha Plumbi.

Maida Qulahoviq, nga “Zashto ne?” (Pse Jo?) nga Bosnja dhe Hercegovina, u ndërlidh këtu me përvojën e saj. Përmes shërbimeve për verifikimin e fakteve “Istinomer” dhe “Raskrinkavanje”, ata u përpoqën së bashku me platformat ta adresonin problemin duke ndjekur kodin e praktikës, por pa sukses:

“Pa rregullim të qartë ligjor, platformat nuk do të bëjnë asgjë, gjegjësisht nuk do t’i zbatojnë vullnetarisht masat për të adresuar dezinformatat. Gjatë zgjedhjeve të fundit, u përpoqëm të bashkëpunonim me platformat për postimet dhe përmbajtjet që shkelin kodin e përdorimit [në platformat e Meta-s], përmbajtjet e paligjshme ose përmbajtjet që janë në kundërshtim me kodin zgjedhor, dhe pati shumë pak reagim. Nga 119 përmbajtje të raportuara, përgjigje morëm vetëm për 25 prej tyre. Vetëm 3 prej tyre u hoqën, por vetëm pasi apeluam vendimin fillestar”, theksoi Qulahoviq.

Në të njëjtën temë vazhdoi edhe Naço Strigulev, nga Blue Link, Bullgari, duke thënë se nuk mund të mbështetemi te platformat për ta mbrojtur hapësirën e informacionit, sepse ato, në fund të fundit, janë kompani të orientuara drejt fitimit:

“Platformat nuk kanë problem të transformohen në armë kundër demokracisë dhe rendit demokratik, sepse një përmbajtje e tillë sjell klikime dhe ndërveprim me përmbajtjen. Nga ana tjetër, përmes kësaj ata nxjerrin fitim.”

Strigulev përmendi më tej se algoritmet e till janë kudo dhe e citoi Aleksandra Gies duke thënë se algoritmet e tilla [për shembull, faqet “Për ty”] duhet të rregullohen dhe të çaktivizohen gjatë periudhave zgjedhore. Strigulev gjithashtu tërhoqi vëmendjen ndaj chatbot-eve të ndryshëm që përdorin teknologji të bazuar në inteligjencën artificiale (IA) dhe tha se midis 6 dhe 50 përqind shpërndajnë dezinformata për të cilat e dimë se janë të lidhura me Kremlinin, duke përfshirë edhe shpërndarjen e burimeve nga rrjeti i faqeve “Pravda”. Rrjeti në të cilin u publikuan një numër astronomik prej 3,6 milionë artikujsh vetëm në vitin 2024.

Folësja e fundit ishte Despina Kovaçevska, nga Fondacioni Metamorfozis, dhe e përfundoi këtë diskutim me një vështrim kritik mbi gjuhën e urrejtjes dhe lidhjen e saj me dezinformatat:

“Përmes gjuhës së urrejtjes justifikohen dezinformatat, rritet stigma dhe paragjykimet. E sidomos kur kemi media joprofesionale që i ndjekin klikimet dhe fitimin në vend që të verifikojnë plotësisht faktet, atëherë kam një problem të madh” – theksoi Kovaçevska.

Në fund, pati një konsensus se Ligji për Shërbimet Digjitale është rruga më e mirë për harmonizimin e ligjeve vendase në procesin e anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Ky proces nuk duhet të bëhet sa për sy e faqe, por duhet të jetë një proces gjithëpërfshirës dhe transparent, veçanërisht nëse duam që platformat kryesore ta marrin këtë rajon më seriozisht – ranë dakord folësit.

Nga sesioni i fundit i ditës së parë të konferencës ndërkombëtare të Metamorfozis
Foto: Vanço Xhambaski

Biznesi, ndonjëherë, di të tregojë integritet

Diskutimi përfundimtar i konferencës u përqendrua në “Rastin e biznesit për integritetin e informacionit”. Fjala hyrëse u mbajt nga moderatori i diskutimit Dragan Kremer, ekspert i mediave, i cili theksoi disa shembuj nga Serbia dhe Mbretëria e Bashkuar, veçanërisht nga gazeta Sun dhe faqja e internetit Breitbart në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të cilat kanë filluar të humbasin reklamuesit (gjegjësisht kompanitë që reklamojnë në mediat e tyre) për shkak të përmbajtjes që e publikojnë. Kompanitë kanë hequr dorë publikisht nga reklamat, të cilat i përdorën edhe si një lloj mjeti për PR për të prezantuar vlerat që i mbështesin. Gjegjësisht, për shkak të cilave vlera nuk duan t’i mbështesin ose të lidhen fare me Breitbart dhe Sun, të cilat përhapnin dezinformata, përmbajtje raciste dhe ksenofobe.

Raša Nedeljkov, Drejtor i programve të CRTa-s serbe, u ndërlidh me shembullin e televizionit Happy, ku ndodhi pothuajse e njëjta gjë. Disa marka i anuluan reklamat e tyre nga mediat që shumë qartë shpërndajne lajme të rreme, përmbajtje të manipuluara – veçanërisht përmbajtje që lidhet me luftën në Ukrainë.

Por, ndikimi nuk kufizohet vetëm tek kompanitë dhe markat vendase, por edhe tek ato ndërkombëtare. Marko Milosavljeviq, profesor në Universitetin e Lubjanës, shpjegon se reklamat nga reklamuesit ndërkombëtarë mund të jenë një shpatë me dy tehe.

“Ashtu siç funksionon kjo për ato kompani që luftojnë kundër përmbajtjeve problematike, ka edhe nga ato që e promovojnë gjuhën e urrejtjes. Çfarë do të ndodhë në BE dhe në Ballkanin Perëndimor, a do të fillojnë platformat kryesore të mbyllin reklamat nga mediat që mbështesin verifikimin e fakteve, transparencën dhe saktësinë? Do të ketë pasoja të mëdha për ekosistemin mediatik” – theksoi Milosavljeviq.

Ai e ndau shembullin e kompanive që nuk pajtohen me politikat e administratës së Donald Trump dhe që ato mund të frikësohen për t’i ulur reklamat e tyre, e paratë mund të ridrejtohen te mediat që përhapin dezinformata dhe “nxisin panik”.

Presidenti i Federatës Evropiane të Gazetarëve, Maja Sever iu referua reklamave të tjera nga vetë shtetet dhe qeveritë, të cilat mund të jenë burimi më i madh i të ardhurave për mediat. Sipas Sever, nuk ka kritere transparente për reklamat qeveritare dhe kjo është demonstruar në hulumtimin ku fondet publike përqendrohen vetëm në disa media të konsoliduara, ndërsa mediat e pavarura nuk marrin “asnjë denar”.

“Kjo nuk është aq për shkak të përmbajtjeve që i publikojnë, sa për shkak të pavarësisë redaktuese që e kanë mediat. Duhet të gjejmë një mënyrë për ta bërë reklamimin e përgjegjshëm normë, e jo përjashtim” – tha Sever.

Fjalën përmbyllëse e mbajti Vlladimir Petreski, kryeredaktori i Vërtetmatës-it. Ai thekson se këto gjëra mund të interpretohen përmes thënies “voto me portofolin tënd”, domethënë, të bëhen zgjedhje në bazë të asaj që është më e qëndrueshme financiarisht. Petreski e përmendi shembullin e X (më parë Twitter) duke thënë:

“Kompania (X) nuk është rikuperuar [financiarisht] që kur Elon Musk e mori drejtimin e saj. Kompanitë filluan të bojkotonin masovikisht vendimet për moderimin e përmbajtjeve, pas së cilës Musk u përpoq të padiste reklamuesit.”

Megjithatë, ai thekson se situata në Maqedoni dallon, sepse një bojkot i tillë mund të (keq)përdoret si arsye për padi, gjegjësisht mund të interpretohet si fyerje, dëmtim i reputacionit, përmes të ashtuquajturave padi strategjike – SLAP. E, nga ana tjetër, një problem tjetër është orteku i mashtrimeve digjitale dhe në internet që janë shfaqur në rrjetet sociale në Maqedoni: “shohim reklama të rreme dhe shohim se ato janë në gjuhë të ndryshme në të gjithë rajonin, më shpesh për ilaçe mjekësore” – thotë Petreski. Por, problemi me mashtrimet është se sapo të recensohen, ato zhduken dhe shfaqen të reja – një tregues se ato kanë kanale të mira ku mund t’ua shesin informatat ndërmjetësve të të dhënave ose thjesht të vjedhin para nga përdoruesit.

 

 

 

Ndaje: